search
top

Czym Świętowit różni się od Światowida

Światowid to nazwa pisma wydawanego przed II wojną światową, kin w Katowicach i Krakowie, marki pralek oraz sera. Tą nazwą bywa także określany posąg znaleziony niedaleko rzeki Zbrucz, ale w żadnym wypadku nie jest to imię czczonego na Rugii słowiańskiego boga.

Teonim arkońskiego bóstwa znamy z łacińskich kronik, które nazywają go Zvanthevith. Wygląd odkrytego w 1848 posągu z kronikami skojarzył Joachim Lelewel, rozszyfrowując imię jako „Światowid”. Dla polskiego naukowca sprawa była jasna – głowy posągu skierowane są w cztery strony, więc patrzy na cały świat. Wypisz-wymaluj Światowid! A jednak Lelewel nie miał racji. Gdzie tkwi powtarzany do dziś błąd?

Zacznijmy od tego, że kult Świętowita (przynajmniej pod takim imieniem) nie funkcjonował w miejscu, gdzie odnaleziono słynny słup. Po drugie odkryta w Liczkowcach rzeźba nie przedstawia pojedynczego boga. Na ścianach słupa przedstawiono dziewięć postaci, z których pięć stanowią prawdopodobnie istoty wyższe. I wreszcie, wygląd idola zbruczańskiego nie pokrywa się z opisami posągu Świętowita.

Co wiemy o kulcie z Arkony?

W świątyni stał posąg ogromny, wielkością przewyższający postać ciała ludzkiego, czterema głowami i tyluż karkami wzbudzający zdziwienie, z których dwie w stronę piersi a dwie w stronę pleców zdawały się patrzeć. Zresztą wzrok umieszczonych z przodu czy z tyłu [głów], jedna w prawo, druga w lewo zdawały się zwracać. Brody były podgolone, włosy postrzyżone tak, że widoczny był zamiar artysty, aby przedstawić sposób, w jaki Rugianie pielęgnowali swe głowy. W prawej trzymał róg z rozmaitego kruszcu zrobiony, który kapłan znający się na ofiarach co rok napełniał miodem, aby ze samego stanu napoju mógł wywnioskować o obfitości roku przyszłego. Lewa ręka na boku wsparta tworzyła łuk.

Tak opisywał kącinę Saxo Gramatyk. Z obserwacji kronikarza można wywnioskować, że posąg przedstawiał postać o czterech niezależnych głowach i karkach z jednym ciałem (zwróćcie uwagę jak Gramatyk opisuje ręce trzymające róg i łuk). Przed odnalezieniem posągu tak też wyobrażano sobie zachodniosłowiańskie bóstwo. Ciekawą interpretacja opisu kronikarza jest rycina, którą w XVIII wieku wykonał francuski mnich Bernard de Montfaucon. Różnice między opisem posągu z Arkony i wyglądem posągu z Liczkowiec zauważyli też badacze, m. in. Włodzimierz Szafrański  i Aleksander Brückner. Z drugiej strony, należy pamiętać, że niewielkie posążki znalezione na Wolinie i w duńskim Svendborgu formą przypominają słynny zabytek ze Zbrucza.

 Na brzmienie imienia Świętowita dużo światła rzuca jedna z bardziej absurdalnych historii Helmonda. Kronikarz przekonywał, ze Niemcy dawno już schrystianizowali Rugian, a ich patronem był Święty Wit. Kuriozalny pomysł jest jednak etymologiczną wskazówką na to jak powinno brzmieć imię tego boga.

Słowo „święty” początkowo nie miało charakteru religijnego. Przykładem tego jest staropolskie imię Świętopełk, oznaczające silny/mocny pułk. Analogicznie Świętowit oznacza „silnego pana”. Jak zwrócił uwagę Aleksander Bruckner, na Pomorzu „roiło się od nazw podobnych”, takich jak Jarowit, Rujewit czy Porewit.

Co z tego wynika? Przede wszystkim imię Świętowit pasuje formą do teonimów potwierdzonych w tym regionie. Oznacza to też, że imię to jest lokalne (o tym jaki ogólnosłowiański bóg może się pod nim kryć toczą się dyskusje, ale to temat na osobny wpis) i nic nie wskazuje aby jego kult sięgnął terenów dzisiejszej Ukrainy. Powodów żeby bezpośrednio wiązać z nim posąg z Liczkowców po prostu nie ma, a termin „Światowid” stanowi nazwę potoczną i niestety wprowadzającą w błąd. Ogromna szkoda, że dla większości Polaków do dziś pozostaje to bez znaczenia.

Fot. Silar/Wikimedia Commons CC 3.0

Zobacz też:

4 Responses to “Czym Świętowit różni się od Światowida”

  1. avatar Lutygozd pisze:

    Pragnę zatrzymać się przy słowie ‚święty’. Znaczenie ‚silny/mocny’ trochę zaskakuje, gdyż w języku pomorskim używano słowa ‚luty’. Natomiast o wiele bardziej właściwym rozumieniem byłoby ‚jasny/mądry’. W tym drugim znaczeniu (przenośnym) można również wyłożyć imię Świętopełk (Swatopulk).

  2. avatar Bloede Arse pisze:

    Mały błąd – ,,zwróćcie uwagę jak Gramatyk opisuje ręce trzymające róg i łuk” – nie trzyma łuku tylko ręka wsparta na boku układa się w kształt łuku :)

  3. avatar qwas pisze:

    Mnie zastanawia jak pogodzić opis Saxo Gramatyka z Świętowitem z Wolina, małą figurką, której się nie kwestionuje w porównaniu z obeliskiem Światowida ze Zbrucza.

Trackbacks/Pingbacks

  1. Czym Świętowit różni się od Światowida? | Słowianie i Słowianowierstwo - […] Źródło: http://duchtynia.pl/2015/06/czym-swietowit-rozni-sie-od-swiatowida/ […]

Skomentuj

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

top
This site uses cookies. Find out more about this site’s cookies.